Wdowi grosz
Słowa Ewangelii według Świętego Łukasza
Gdy Jezus podniósł oczy, zobaczył, jak bogaci wrzucali swe ofiary do skarbony. Zobaczył też, jak pewna uboga wdowa wrzuciła tam dwa pieniążki, i rzekł: «Prawdziwie, powiadam wam: Ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy inni. Wszyscy bowiem wrzucali na ofiarę Bogu z tego, co im zbywało; ta zaś z niedostatku swego wrzuciła wszystko, co miała na utrzymanie».
«Gdy Jezus podniósł oczy, zobaczył, jak bogaci wrzucali swe ofiary do skarbony»
Wdowa w Izraelu nie dziedziczyła po mężu. Księga Liczb wylicza spadkobierców zmarłego: syna, córkę, braci, stryjów, a na końcu najbliższego krewnego (Lb 27,8-11). Żony na tej liście nie ma. Papież Franciszek w homilii z 24 listopada 2014 r. przypominał, że wdowy nie miały wtedy emerytury ani żadnej pomocy społecznej. Zależały od Boga i od dobroci innych ludzi.
To tło wyjaśnia, dlaczego Jezus tuż przed tą sceną tak ostro mówi o uczonych w Piśmie. Ostrzega przed ludźmi, którzy lubią chodzić w długich szatach i zajmować pierwsze miejsca, a jednocześnie «objadają domy wdów i dla pozoru długo się modlą» (Łk 20,47). Żyli więc na koszt tych, którzy nie mieli się jak bronić.
Zaraz potem Jezus podnosi oczy i patrzy na skarbonę. Przed chwilą mówił o ludziach, którym zależy na tym, żeby ich widziano. Teraz zatrzymuje wzrok na kobiecie, którą łatwo było przeoczyć.
Łatwo nam zwracać uwagę na tych, którzy są na widoku: na ich pozycję, stroje i wysokość darów. Jezus patrzy inaczej i dostrzega kobietę, która nie miała ani majątku, ani nikogo, kto by się za nią ujął. Nie chwali uczonych w Piśmie ani bogatych darczyńców. Chwali wdowę z dwoma pieniążkami.
«Prawdziwie, powiadam wam: Ta uboga wdowa wrzuciła więcej niż wszyscy inni»
Łukasz dwa razy nazywa wdowę ubogą, ale używa dwóch różnych greckich słów. Sam opisuje ją przymiotnikiem penichros (πενιχρός), który w całym Nowym Testamencie pada tylko w tym miejscu i znaczy „niezamożna, w potrzebie”. Jezus mówi o niej inaczej. Używa słowa ptochos (πτωχός), tutaj w formie żeńskiej ptoche (πτωχή). Tak nazywano kogoś, kto całkowicie zależy od pomocy innych, często żebraka.
Tego samego słowa Jezus używa, gdy nazywa ubogich błogosławionymi (Łk 6,20). Tak samo Łukasz określa Łazarza z przypowieści o bogaczu: żebraka, który leżał u bramy bogatego człowieka i chciał się najeść resztkami z jego stołu (Łk 16,20-21). Jezus nazywa więc wdowę słowem, którym mówi się o żebrakach. I w tym samym zdaniu stwierdza, że dała więcej niż wszyscy.
Jak to możliwe? Św. Cyryl, biskup Aleksandrii w V wieku, w kazaniu o tej scenie zwraca uwagę, że kobieta wyszła ze świątyni z pustymi rękami. Bogaci dali dużo, ale nadal mieli z czego żyć. Ona nie zostawiła sobie nic. Jezus mierzy dar tym, ile kosztuje dającego, a nie tym, ile wpadło do skarbony.
Często odkładamy dawanie na później, aż będziemy mieli więcej pieniędzy, czasu albo sił. Wdowa nie czekała na lepsze dni. Oddała dwa pieniążki, czyli wszystko, co miała na utrzymanie, i właśnie ten dar Jezus postawił wyżej niż ofiary bogatych.
- W świątyni jerozolimskiej stało trzynaście skarbon w kształcie rogu. Według Miszny, traktatu Szekalim 6,5, zbioru żydowskich przepisów spisanego około 200 r., na każdej wypisano, na co idą pieniądze, np. na drewno do ołtarza, kadzidło albo ptaki na ofiarę. Sześć skarbon przeznaczono na ofiary dobrowolne.
- Kobiety nie musiały płacić rocznego podatku na świątynię, czyli pół sykla. Ten sam zbiór przepisów w traktacie Szekalim 1,5 zaznacza jednak, że jeśli kobieta sama złożyła tę opłatę, przyjmowano ją.
- Grecka nazwa monety wdowy, lepton (λεπτόν), znaczy dosłownie „cienki, drobny”. Była to cienka moneta z brązu, warta około 1/128 denara, a denar był zwykłą dniówką robotnika. Ewangelia Marka, opisując tę samą scenę, dodaje, że dwa leptony to jeden kodrant, drobna moneta rzymska (Mk 12,42).
- Ta sama moneta pojawia się w Ewangelii Łukasza jeszcze raz. Jezus ostrzega tam, że skazany nie wyjdzie z więzienia, dopóki nie odda ostatniego leptonu (Łk 12,59).
- Franciszek porównywał wdowę ze świątyni do wdowy z Sarepty, o której opowiada Pierwsza Księga Królewska. W czasie głodu prorok Eliasz poprosił ją o chleb, choć zostało jej tylko trochę mąki i oliwy dla siebie i syna. Kobieta podzieliła się z nim tym, co miała (1 Krl 17,8-16).
- Franciszek, „Da dove arriva la luce”, rozważanie poranne w Domu św. Marty, 24.11.2014 (wł.)
- Św. Cyryl Aleksandryjski, Komentarz do Ewangelii Łukasza, kazanie 138, przekł. R. Payne Smith, 1859, tertullian.org (ang.)
- Miszna, traktat Szekalim 6,5, wyd. William Davidson, sefaria.org (hebr., ang.)
- Miszna, traktat Szekalim 1,5, wyd. William Davidson, sefaria.org (hebr., ang.)
- J. H. Thayer, Greek-English Lexicon of the New Testament, hasła: πτωχός, πενιχρός, λεπτός, biblehub.com (ang.)